Włącz wysoki kontrast

Status Rezerwatu Biosfery nadawany jest przez UNESCO obszarom o szczególnych walorach przyrodniczych i krajobrazowych. Nie wiąże się to z wprowadzeniem nowych przepisów ochrony środowiska, jest natomiast międzynarodową promocją takiego obszaru poprzez objęcie go patronatem, opieką i nadzorem przez UNESCO. Status Rezerwatu Biosfery nadawany jest przez UNESCO obszarom o szczególnych walorach przyrodniczych i krajobrazowych. Nie wiąże się to z wprowadzeniem nowych przepisów ochrony środowiska, jest natomiast międzynarodową promocją takiego obszaru – objęcie go patronatem, opieką i nadzorem przez UNESCO.

Główne zadania światowej sieci Rezerwatów Biosfery to:

  • trwałe zachowanie zasobów i walorów najcenniejszych ekosystemów i krajobrazów naturalnych, reprezentatywnych dla głów biomów Kuli Ziemskiej;
  • zapewnienie dogodnych warunków do badań naukowych, dotyczących struktury i funkcjonowania przyrody tych terenów, a także kontrolowania procesów ich ewentualnych przekształceń;
  • pełnienie funkcji głównych ogniw światowej sieci monitoringu przyrodniczego;
  • wypracowanie i wdrażanie zasad zrównoważonego rozwoju, na obszarach nie zakwalifikowanych do stref ścisłej ochrony;
  • szkolenie światowych kadr ochrony przyrody(Biiosphere Reserves…1996).

Jednym z warunków ustanowienia Rezerwatu Biosfery jest uprzednie objęcie znaczącej części jego obszaru zróżnicowanymi formami ochrony prawnej, obowiązującymi w danym państwie. Główne elementy strukturalne stanowią tu zazwyczaj parki narodowe i rezerwaty przyrody wraz z otulinami. W Końcu 2005 r. światowa sieć Rezerwatów Biosfery liczyła 408 obiektów w 94 krajach, z czego koło 10% miało status międzynarodowych, Transgranicznych Rezerwatów Biosfery, położonych na granicy 2 państw. Od końca XX w. cieszą się one szczególnym zainteresowaniem UNESCO (Breymeyer, Dąbrowski red. 2000).
W Polsce istnieje 8 Rezerwatów Biosfery, w tym jeden – i dotąd jedynym na świecie – trójpaństwowy (Karpaty Wschodnie). W kwietniu 2002 r. po 10 latach starań pracowników nauki, administracji ochrony przyrody, samorządów terytorialnych oraz społecznych organizacji proekologicznych, w południowej części Polesia Lubelskiego, na obszarze zbliżonym do fizjograficznych granic Pojezierza Łęczyńsko – Włodawskiego, na podstawie projektu i dokumentacji opracowanej przez T.J. Chmielewskiego z zespołem, ustanowiono najnowszy polski Rezerwat Biosfery – „Polesie Zachodnie” (Chmielewski red.2000). W tym samym roku po drugie stronie zeki Bug, na Pojezierzu Szackim na Ukrainie utworzono stykający się z nim Rezerwat Biosfery „Shatsk”. W 2004 r. do realizacji podobnego przedsięwzięcia włączyła się także Białoruś. Graniczący z Polską od wschodu i z Ukrainą od północy pas terenu, ciągnący się wzdłuż doliny rzeki Bugu aż do okolic wsi Stradiczi, uznano za Rezerwat Biosfery „Pribużskoje Polesie”. Razem te trzy Rezerwaty tworzą wspólny, transgraniczny kompleks o powierzchni blisko 250 000 ha, mający szansę stać się drugim na świecie trójpaństwowym Rezerwatem Biosfery.

Walory przyrodnicze
Polska część Rezerwatu Biosfery „Polesie Zachodnie” obejmuje największe w Polsce zgrupowanie jezior występujących poza obszarami uformowanymi przez morfogenezę ostatniego zlodowacenia. Przeplatają się tu cechy fizjograficzne Niżu i Pasa Wyżyn Polski, tworząc szczególną unikatową mozaikę zjawisk przyrodniczych (Wojciechowski K.H. 1983). Teren ten to krajobraz równiny akumulacyjnej, położonej w strefie wododziałowej Bugu i Wieprza. Wysokość nad poziomem morza waha się tu od 139,4 m w dolinie rzeki Tyśmienicy powyżej Stawu Siemień, po 196,0 m na szczycie wzniesienia na Bagnem Staw (Chmielewski red. 2000). Proce formowania się dolin rzecznych na tych terenach występuje dopiero w stadium inicjalnym, co nadaje temu obszarowi charakter geomorfologicznej młodości (Wilgat red. 1986). Płaskość terenu oraz płytkie zaleganie pierwszego poziomu wód gruntowych sprawiają, że znaczne fragmenty Pojezierza są stałe lub okresowo podmokłe, o bardzo delikatnej równowadze hydrologicznej (Michalczyk 1996, Michalczyk, Wilgat 1998). Na podmokłościach tych wykształciły się rozległe torfowiska o wielkiej różnorodności siedliskowej i gatunkowej.
Szczególnie cenny elementem krajobrazu są jeziora. Ich wiek ocenia się na ok. 11 300 lat, a na temat ich genezy istnieje kilka hipotez (Wilgat i in., 1991). Jest prawdopodobne, że różne jeziora posiadają odmienną genezę. Większość z nich charakteryzuje się niewielką głębokością maksymalną, nieznaczną powierzchnię oraz małą dostępnością brzegów (Harasimiuk M. i in., red. 1998). Do początków XXI w. zachowało się 60 jezior o powierzchni powyżej 1 ha. Poszczególne jeziora znajdują się w bardzo zróżnicowanych stadiach sukcesyjnych i gromadzą wodę o różnej trofii. Obok jezior niemal nie zarośniętych, o wodach mezotroficznych (np. J. Piaseczno), spotykamy zbiorniki słabo eutroficzne, silnie eutroficzne oraz dystroficzne (Radwan red.1995, 1996, Radwan i in. red. 2002).
Bogata jest mikroflora jezior. Szczególnie wartościowe dla nauki okazały się badania sprzężnic Conjugate. Odkryto tu wiele taksonów bardzo rzadkich w skali globalnej i kilka nowych dla nauki. Znaleziono także szereg niezwykle rzadkich w skali kraju gatunków sinic, różnowiciowców i zielenic. Łącznie w jeziorach rejonu zidentyfikowano 341 gatunków glonów (Wojciechowski I. 1983).
Interesująco przedstawiają się wodne i lądowe zespoły makrofitów. Fragmenty tego obszaru jeszcze w latach 60. XX w. były porównywane do miniatury europejskiej tundry i lasotundry, wysuniętej najdalej w Europie na południowy zachód (Fijałkowski, 1960). W ostatnich kilku dziesięcioleciach ich charakter zmienił się jednak znacząco (Radwan i in. red. 2002). Nadal jednak jest to obszar o wyjątkowy bogactwie torfowisk wysokich, przejściowych i niskich, a miejscami także unikatowych torfowisk węglanowych. Duże nagromadzenie północnych gatunków roślin (150 gatunków), a jednocześnie obecność wielu roślin strefy atlantyckiej (25 gatunków), strefy wschodnio – kontynentalnej (43 gatunki) i strefy południowej (30 gatunków), stwarza jedyną w swoim rodzaju osobliwość na skalę europejską (Fijałkowski, 1986). Z rzadszych występujących tu roślin północnych można wymienić brzozę niską oraz wierzbę lapońską i borówkolistną. Z roślin atlantyckich :widłak torfowy, 3 gatunki rosiczek, przygiełkę brunatną, aldrowandę pęcherzykowatą , bagnicę torfową, wywłócznik skrętoległy, wąkrotę zwyczajną i wiele innych osobliwości (Fijałkowski, 1960,1986). Łącznie na Pojezierzu Łęczyńsko – Włodawskim stwierdzono występowanie 1466 gatunków roślin naczyniowych, w tym 12 gatunków z europejskiej listy CORINE i 4 gatunki z polskiej „Czerwonej Księgi Roślin” (Chmielewski red. 2000, na podstawie Zarzyckiego i Kaźmierczakowej, red. 1993).
Najcenniejsza przyrodniczo i zachowana stosunkowo nieznacznie przekształconym stanie jest wschodnia i środkowo- zachodnia część Pojezierza (Chmielewski red. 2000). Najbardziej wartościowe zbiorowiska roślinne znajdują się wokół jezior: Długie, Moszne, Łukie, Uściwierz, Brudno, Potycze, na Durnym Bagnie, Torfowisku Orłowskim, Bagnie Bubnów i Torfowisku Dubeczyńskim oraz na śródleśnych torfowiskach w Sobiborskim Parku Krajobrazowym (Chmielewski red. 2001). W kompleksach leśnych zaznacza się większy niż w wielu innych regionach udział olsów i borów bagiennych. Znaczne powierzchnie zajmują łozowiska. Osobliwością są rzadkie w skali kraju zarośla brzozy niskiej (Holuk i in. 1998).
Mozaikowa kompozycja powierzchni leśnych, torfowiskowych, łąkowych, wodnych i polnych składa się na nie wielką różnorodność biologiczną i krajobrazową tego regionu.
Szczególnie bogaty jest świat zwierzęcy. Badania wykazały występowanie w jeziorach Łęczyńsko – Włodawskich łącznie 530 gatunków bezkręgowców wodnych (Radwan i in. 1994 a, b, Radwan, Kornijów 1998).
W składzie ichtiofauny Pojezierza Łęczyńsko – Włodawskiego, zarówno wód stojących, jak i cieków, stwierdzono 35 gatunków, wśród nich należące do stosunkowo rzadkich: minóg strumieniowy i piekielnica. Na podkreślenie zasługuje występowanie w torfiankach bardzo rzadkiej strzebli błotnej (Girsztowtt, 1983). W jeziorach dobre warunki bytowania mają: lin, sandacz, węgorz i inne o dużym znaczeniu gospodarczym.
Najcenniejszym gatunkiem gadów Polesia Zachodniego jest żółw błotny. Jego populacja występująca na Pojezierzu Łęczyńsko – Włodawskim jest najbogatsza w Polsce i jedna z największych w Europie (Holuk i in., 1998). Poleski Park Narodowy od 1998 r. prowadzi Ośrodek Hodowli Żółwia Błotnego, dzięki któremu populacja tego ginącego w Europie gatunku jest tu sukcesywnie, umiejętnie zasilana (Różycki 2004). Stosunkowo liczne są w polskiej części Polesia Zachodniego masowo ginące w innych rejonach Europy płazy, w tym rzadka ropucha paskówka.
Bardzo różnorodna i cenna jest awifauna, reprezentowana przez co najmniej 150 gatunków lęgowych. Gnieżdżą się tu takie rzadkości jak: wodniczka ( druga co do wielkości populacja w Polsce), dubelt, cietrzew, bąk, kulik wielki, krwawodziób, sowa błotna, puchacz, błotniak łąkowy, zielonka, derkacz, żuraw, bocian czarny, bielik, orlik krzykliwy, dzięcioł białogrzbiety, rybitwa białowąsa, rybitwa białoskrzydła, kania czarna (Holuk i in. 1998).
Z ssaków warte wymienienia są m. in. smużka, popielica, wydra, wilk oraz łoś.
Aż 98 gatunków fauny tego regionu wpisanych jest na europejską listę CORINE, a 25- do „Polskiej Księgi Zwierząt” (Chmielewski red. 2000, na podstawie Głowacińskiego red. 1992).
Z punktu widzenia potrzeb ochrony różnorodności genetycznej, bardzo ważne znaczenie ma zachowanie tradycyjnych, zanikłych już w wielu rejonach Europy gatunków i odmian roślin uprawnych oraz ras zwierząt hodowlanych. Obszar łęczyńsko – Włodawskiego jest ich szczególnie cenną stoją. Jako relikty zachowały się tu między innymi rośliny: pasternak zwyczajny, soczewica jadalna – odmiana okrągła, jabłoń zwyczajna – odmiany: szara reneta i kosztela, proso zwyczajne, brukiew (Chmielewski red, 2000). Wśród reliktowych ras zwierząt wymienić warto konia domowego rasy kopczyk podlaski, bydło domowe starej poleskiej rasy „białogrzbiety” oraz owcę domową ras: wrzosówka, świniarka i karnówka (Litwińczuk i in. 2004, Gruszewski, Jankuszew 2005).

Źródło:
Chmielewski T. J. Praca zbiorowa 2006: 15 lat Poleskiego Parku Narodowego. Wydawnictwo Ministerstwo Środowiska, Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, Poleski Park Narodowy, Warszawa, Lublin, Urszulin, 71-75.